ABD Başkanı Donald Trump’ın, bu hafta Ankara’da düzenlenecek NATO zirvesi kapsamında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile yapacağı görüşmede, Türkiye’ye yönelik yedi yıl önce uygulanan F-35 yasağını kaldırmaya hazır olduğu mesajını vermesi öngörülüyor.
Karar, İran savaşında uzun soluklu bir ateşkesi müjdeleyenm Mutabakat Zaptı’nın imzalanmasından hemen sonra geldi.
ABD Başkanı, Türkiye’nin F-35 programına dönüşünü duyurucağını NATO Şefi Rutte ile olan görüşmesinde duyurdu. Trump, “Türkiye’yi mutlu edecek bir karar alacağım” diye konuştu.
Gelgelelim Trump’ın kararı Türkiye’ye yapılmış bir müjde değil. Zira Türkiye zaten F-35 projesinin kurucu üyelerinden biriydi.
Ancak projeden yine ABD tarafından yaklaşık 7 yıl önce çıkartıldı. Türkiye, parasını verdiği uçaklardan yine kendi parasıyla aldığı sistem gerekçesiyle men edildi.
Şimdiyse F-35 programına dönmek için, Türkiye’nin ödemesi gereken bir bedel var. Zira F-35’lerin şartı, ABD basını New York Times’a göre S-400’lerin tamamen kullanılamaz hale getirilmesi.
TÜRKİYE’NİN F-35 FATURASI
F-35 uçakları için verilen parayı Türkiye, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın çabalarına rağmen geri alamadı. Şimdiyse Türkiye, F-35’lerden fazla para vererek aldığı S-400’leri envanterden çıkarmak zorunda.
Buna göre Trump’ın F-35 müjdesinin şartı, S-400 füzelerinin üçüncü bir ülkeye taşınması veya kritik parçalarının sökülerek imha edilmesi.
Bu durum, Türkiye’nin aktif kullanımda olan tek hava savunma füzesinin tamamen devre dışı hale gelmesi anlamına geliyor.
Geçmişte sistemlerin Ukrayna’ya transferi gündeme gelmiş olsa da mevcut konjonktürde Trump ve Erdoğan yönetimlerinin bu adıma sıcak bakmadığı ifade ediliyor.
Nitekim milyarlarca dolara alınan sistem hiç operasyonel hale getirilmedi. Kullanılmayan sistemin faturası ise bir hayli ağır.
Erdoğan, 2019 yılında Japon merkezli Nikkei gazetesine , “F-35 projesi için zaten 1,25 milyar dolar ödeme yaptık. Eğer bu tarz yanlış bir hamle yaparlarsa uluslararası tahkim mahkemesine gideriz ve bugüne kadar yaptığımız harcamaları geri ödemelerini isteriz” yorumunu yaptı.
Bu krizin sebebi, NATO ülkelerinin Türkiye’ye ‘Patriot’ gibi hava savunma sistemlerini satmayı reddetmesi üzerine Ankara’nın Rus yapımı S-400 sistemini 2 milyar dolara satın aldı. Türkiye, enflasyonla birlikte tüm bu krizden 4.24 milyar dolar harcama ile çıktı.
KONGRE ENGELİ GELECEK Mİ?
Üst düzey hükümet yetkilileri, ulusal güvenlik bürokrasisinin haftalardır yürüttüğü arka plan diplomasisinin ardından Trump’ın, Türkiye’nin jetleri teslim alabilmesi yönündeki niyetini açıkça beyan etmesi bekleniyor.
Görüşmede iki lider arasında sürecin başlatılması adına mektup teatisinin gerçekleşebileceği belirtilirken, Trump’ın kararındaki öngörülemeyen tarzı nedeniyle kesin takvimin henüz netleşmediği kaydediliyor.
ABD Kongresi’nin 2020 yılında çıkardığı yasa, Türkiye Rus menşeli S-400 hava savunma sistemlerine sahip olduğu sürece F-35 satışını yasal olarak engelliyor.
ABD’li yetkililer, bu hukuki bariyeri aşabilmek adına hala nakliye konteynerlerinde bekleyen S-400 sistemlerinin üçüncü bir ülkeye devredilmesi ya da kritik parçalarının sökülerek çalışamaz hale getirilmesi gibi seçeneklerin masada olduğunu belirtiyor.
Türkiye’nin F-35 programından çıkarılması, 2019 yılında S-400 alımı sonrasında uçakların gizlilik teknolojisinin Rusya tarafından deşifre edilebileceği endişesiyle gerçekleşmişti.
Başkan Yardımcısı JD Vance, Trump’ın kurmaylarına bu sorunun çözülmesi talimatını verdiğini ve Savunma Bakanı Pete Hegseth liderliğindeki ekibin ABD yasalarına uyum için incelemelerini sürdürdüğünü aktardı.
Trump’ın bu adımı, ABD Kongresi’nde ciddi bir muhalefetle karşılaşma riski taşıyor. Senato Dış İlişkiler Komitesi Başkanı Jim Risch dahil bazı Cumhuriyetçiler karara şüpheyle yaklaşırken, Trump’ın özel temsilcisi Thomas J. Barrack Jr.’ın Haziran 2025’te yaptığı ve krizin o yılın sonunda çözüleceğine dair tahmini de hayata geçmemişti.
Bu durum, Trump’ın mevcut veya gelecekteki Kongre engeliyle yüzleşebileceğini gösteriyor.
Projeye uluslararası alanda da tepkiler mevcut. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Pazartesi günü katıldığı bir televizyon programında Türkiye’nin dış politikasına, Kıbrıs ve Yunanistan’a yönelik tutumuna dikkat çekerek F-35 satışına karşı olduğunu dile getirdi.
Halihazırda Türkiye tarafından parası ödenen ancak teslim edilmeyen F-35 uçakları ABD’deki depolarda tutulmaya devam ediyor.
ANKARA’DA NATO MESAİSİ
Salı günü Ankara’ya ulaşacak olan Trump, kritik bir dönemden geçen transatlantik ittifakının zirvesine katılacak.
Trump, Avrupa ülkelerinin savunma harcamalarını yetersiz bulduğunu yinelerken, son dönemde ABD ile İran arasındaki savaş sırasında ittifak ortaklarının yeterli destek vermemesinden duyduğu rahatsızlığı da saklamıyor.
Trump, NATO Genel Sekreteri Mark Rutte ile yaptığı görüşmede, zirveye özellikle Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ev sahipliği yapması ve kendisini davet etmesi sebebiyle katıldığını belirtmişti.
Ziyaret programı kapsamında Salı günü Erdoğan ile ikili bir görüşme gerçekleştirecek ve ardından NATO liderleri akşam yemeğine katılacak olan Trump’ın ajandası oldukça yoğun.
Çarşamba günü ise Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski ile bir araya gelmesi beklenen Trump, zirve kapsamındaki çalışma oturumunun ardından bir basın toplantısı düzenleyerek Türkiye’den ayrılacak.
